شب یلدا — جشنِ زایش نور در بلندترین شب سال

چه کسی یلدا را جشن می‌گیرد و چرا؟

شب یلدا (یا شب چله) یکی از کهن‌ترین جشن‌های فرهنگی ایرانی است. Iran Pedia+۲Iranopedia+۲
واژه «یلدا» از زبان سریانی به معنای «زایش»، «تولد» یا «زادروز» آمده است — نشانه از «زایش دوبارهٔ خورشید» و امید به بازگشت نور پس از تاریک‌ترین شب سال. آراهنر+۱
در گذشته‌های دور، ایرانیان باستان، در چنین شبی دور آتش جمع می‌شدند، میوه‌ها و خوراکی‌های باقی‌مانده از تابستان را مصرف می‌کردند، قصه می‌گفتند و از تاریکی می‌ترسیدند؛ این رسم بعدها به شکل جشن و دورهمی خانوادگی ادامه یافت. Beytoote+۲Yonkers Public Library+۲

تاریخ و زمان برگزاری شب یلدا

در تقویم شمسی، شب یلدا هر سال ۳۰ آذر است — یعنی آخرین شب پاییز. Beytoote+۱
برای سال ۱۴۰۴: شب یلدا همان یک‌شنبه، ۳۰ آذر ۱۴۰۴ خواهد بود. Shirin School+۱
اگر الان (مثلاً ۷ دسامبر ۲۰۲۵) نگاه کنیم — تقریباً ۱۴ روز مانده تا شب یلدای ۱۴۰۴. (تعداد روز دقیق بستگی به تاریخ کنونی دارد) — بنابراین عبارت «چند روز مانده به شب یلدا ۱۴۰۴» برای امسال معنا دارد.
برای سال ۲۰۲۶ نیز به طور معمول شب یلدا ۳۰ آذر ۱۴۰۵ خواهد بود — که در تقویم میلادی تقریباً ۲۰ یا ۲۱ دسامبر ۲۰۲۶ می‌افتد (بسته به کبیسه بودن سال). بنابراین «شب یلدا ۲۰۲۶» نیز عبارتی است که جستجو می‌شود. Wikipedia+۱

آداب، رسوم و سنت‌های شب یلدا

🍉 میوه و خوراکی ویژه

انار، هندوانه، خرمالو، میوه‌های خشک و آجیل — مهم‌ترین خوراکی‌های شب یلدا هستند. رنگ قرمز انار و هندوانه نماد زندگی، گرما و امید پس از تاریکی است. Iran Pedia+۲Beytoote+۲
شیرینی، میوه خشک، آجیل ویژه و خوراکی‌های پاییزی هم معمولا روی سفره‌های یلدا دیده می‌شوند. Ri3 Gallery+۱

📚 شب شعر و داستان

در بسیاری از خانه‌ها، دور هم جمع می‌شوند و شعرهای حافظ خوانده می‌شود — فال حافظ رسمی دیرینه برای شب یلدا. کجارو+۱
روایت‌های قدیمی، حکایت‌ها، حکایات بزرگترها برای کوچکترها — همه بخش مهمی از این دورهمی‌اند. Iran Pedia+۱

🔥 بیدار ماندن تا سپیده‌دم

معمولاً خانواد‌ه‌ها و اقوام شب را کنار هم می‌مانند تا طلوع خورشید — نماد بازگشت نور، امید و زایش دوباره. Yonkers Public Library+۲Circle of Ancient Iranian Studies+۲

ریشه تاریخی و معنای «یلدا»

شب یلدا ریشه در آیین‌های باستانی ایران دارد — جشن زایش خورشید (یا خور/مِهر) در واپسین شب پاییز. Iranopedia+۲Folkloristan+۲
برخی منابع قدمت این جشن را تا عصر پادشاهی داریوش بزرگ (حدود ۵۰۲ پیش از میلاد) می‌دانند. Yonkers Public Library+۲SURFIRAN+۲
مفهوم «زایش دوبارهٔ خورشید» — یعنی اینکه پس از تاریک‌ترین شب، روزها بلندتر می‌شوند — در فرهنگ ایرانی نماد امید، زندگی و تجدید است. پارسی ویکی+۲یوتراوز+۲

شب یلدا امروز — بین سنت و مدرنیته

امروزه شب یلدا بیشتر به فرصتی برای گردهمایی خانوادگی، دیدار فامیل، دورهمی با دوستان و تجدید ارتباط با ریشه‌ها تبدیل شده است. این شب ترکیبی است از احترام به سنت کهن و لذت جمعی معاصر:

بسیاری خانه‌ها را با شمع، چراغ یا نورپرداری زمستانی تزئین می‌کنند
خوراکی‌های مدرن، تنقلات، شیرینی و حتی وقتی فیلم یا سریال درباره «یلدا» ساخته می‌شود — مردم تمایل دارند آن را ببینند؛ مثلاً شب یلدا (فیلم). Wikipedia+۱
برای دانش‌آموزان، «تحقیق در مورد شب یلدا برای درس آزاد» یک موضوع رایج است — این مقاله می‌تواند به عنوان مرجع مناسب باشد

خلاصه

شب یلدا ترکیبی ارزشمند از تاریخ، فرهنگ، سنت و امید است. شبی برای دیدار با عزیزان، خاطره‌سازی، زنده کردن ریشه ‌ها و انتظار برای بازگشت نور.

سؤالات متداول

سؤال ۱: شب یلدا چیست و چرا جشن گرفته می‌شود؟پاسخ: شب یلدا (شب چله) بلندترین و تاریک‌ترین شب سال در نیم‌کره شمالی است؛ این جشن باستانی نشانه زایش دوباره خورشید و امید به بازگشت نور است. افراد دور هم می‌نشینند، میوه و آجیل می‌خورند، شعر می‌خوانند و تا صبح بیدار می‌مانند.

سؤال ۲: شب یلدا ۱۴۰۴ چه روزی است؟پاسخ: شب یلدا در سال ۱۴۰۴ هجری شمسی برابر با شب ۳۰ آذر ۱۴۰۴ است. این شب، بلندترین شب پاییز و نقطه آغازی بر زمستان است.

سؤال ۳: چرا به آن «یلدا» می‌گویند؟پاسخ: لفظ «یلدا» از زبان سریانی و به معنی «تولد» یا «زایش» آمده است؛ به این معنی که با زایش دوباره خورشید و طولانی‌تر شدن روزها در پی این شب، امید و نور بازمی‌گردد.

سؤال ۴: آداب و رسوم رایج شب یلدا چیست؟پاسخ: رایج‌ترین رسوم شامل خوردن میوه‌های ویژه (انار، هندوانه، خرمالو)، آجیل و شیرینی، خواندن شعر (به‌ویژه حافظ)، دورهمی خانوادگی یا دوستانه و بیدار ماندن تا طلوع خورشید است.

سؤال ۵: آیا شب یلدا فقط در ایران جشن گرفته می‌شود؟پاسخ: اصل این جشن به ایران باستان برمی‌گردد اما فرهنگ مشابه شب یلدا در بخش‌هایی از آسیای میانه و برخی مناطق همجوار نیز دیده شده است؛ با این حال، شکل امروزی آن و رسوم خاصش بیش از همه در ایران رایج است.